Ил Дархан Айсен Николаев Саха Өрөспүүбүлүкэтин социальнай-экономическай сайдыытын стратегическэй хайысхаларын туһунан саҥа ыйаах таһаарбыта. Бу ыйааҕынан кини экэниэмикэ бары хайысхаларыгар аныгы технологияны киллэрэн туран, үлэ көдьүүһүн үрдэтии, ол нөҥүө дьон-сэргэ олоҕун тупсарыы сыалын-соругун туруорда. Быһатын эттэххэ, алта сыллаах былаанын таһаарда.
Бырамыысыланнаһы сайыннарыы, өрүстэри харыстааһын
Ыйаахха этиллэринэн, өрөспүүбүлүкэҕэ бырамыысыланнаһы сайыннарар сыалтан, геологическэй чинчийиилэр барыахтаахтар. Ханна, туох саппааһа баара чопчу биллиэхтээх. Экэниэмикэбит тирэх сирдэрин (Дьокуускай куорат тулата, соҕуруу промышленнай комплекс, арҕааҥҥы тыа сирэ, илиҥҥи тыа сирэ, хотугу сир) сайыннарыы барыахтаах. Манна эбэн эттэххэ, хоту оройуоннар Уһук Илин эрэгийиэннэри уонна Арктиканы сайыннарыы тосхоллорунан сирдэтинэн айанныахтаахтар. Бырамыысыланнас тэрилтэлэригэр Саха сирин олохтоохторуттан 20 тыһыынча киһи үлэнэн хааччыллыахтах. Ону таһынан, улахан хампаанньалар айылҕаны харыстааһыҥҥа эппиэтинэстэрин үрдэтэр сыалтан, өрүстэри, үрэхтэри, күөллэри харыстааһын болҕомто киинигэр сылдьыахтаах. “Саха Өрөспүүбүлүкэтин уутун харыстааһын” бырайыак булгуччу тутуһуллуохтаах.
Экология, айылҕа баайын туһаныы уонна ойуур хаһаайыстыбатын миниистирэ Сахамин Афанасьев ыйаах туһунан маннык санаалаах:
— Ил Дархан бу ыйааҕынан айылҕа харыстабылын боппуруостарын таарыйда. Чуолаан, уу боппуруоһун. Өрүстэр ураты болҕомтоҕо ылыллыахтаахтара уонна бырамыысыланнас хампаанньалара улахан эппиэтинэһи сүгүөхтээхтэрэ бу соторутааҕыта Бүлүү өрүскэ киртийии тахсыбытыттан да көһүннэ.
Бэйэ оҥорон таһаарыыта
Сырьета суох эйгэни сайыннарар, бородууксуйатын тас дойдуга таһаарар сыалтан урбаанньыттар көҕүлээһиннэрин, инвестициялыыр бырайыактары, экэниэмикэни сыыппараҕа көһөрүү үбүлээһинин систиэмэтэ уларыйыахтаах. Үрдүкү технология паарката саҥа, сонун бородууксуйаны оҥорууга ылсыахтаах, Саха Өрөспүүбүлүкэтин сайдыытын корпорациятын үлэтэ кэҥиэхтээх, алмааһы кырыылааһын, ювелирнай бырамыысыланнас, суудунаны оҥоруу, сэлии кыыл муоһун туһаҕа таһаарыы, маһы таҥастааһын барыта сайдыы саҥа үктэлигэр тахсыахтаахтар.
Ону таһынан, бэйэ оҥорон таһаарыытын тас дойдуга атыылааһын, тыа хаһаайыстыбатын сайыннарыы (2024 с. диэри оҥорон таһаарар бородууксуйабыт 20 % өрөспүүбүлүкэ таһыгар тахсыахтаах), туристическэй-рекреационнай экологическай комплекстары сайыннарыы барыахтаах.
Бэйэ оҥорон таһаарыытын сайыннарыыга, бастатан туран, аныгы технологиялары туһаныы барыахтаах. Ол курдук, саҥа ыйааҕынан бырамыысыланнаска, тыа хаһаайыстыбатыгар, тырааныспар, атыы, тутуу эйгэлэригэр саҥа технологиялары киллэрии барыахтаах. 2024 с. диэри сырьета суох эйгэлэргэ үлэ көдьүүһэ 25 % үрдүөхтээх.
Тыа хаһаайыстыбатын миниистирэ Александр Атласов тас дойдуга отон, үүнээйи, таба, сылгы этэ хамаҕатык атыыга барыан туһунан этэр:
— Ил Дархан 2024 с. диэри тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын таска таһаарыы 20 % буолуохтаах диэн эттэ. Маны ситиһэргэ отон, үүнээйи, таба, сылгы бородууксуйатын тобоҕо суох оҥорон таһаарыы сайдыахтаах дии саныыбын. Ону таһынан, бу ыйаахха тыа хаһаайыстыбатыгар саҥа технологияны киллэрии барыахтааҕын туһунан этиллэр. Экэниэмикэ сырьета суох эйгэтин оҥорон таһаарыыта 25 % үрдүөхтээх. Итини ситиһэргэ сири-уоту оҥоруу, тиэхиньикэни, оборудованиелары көдьүүстээхтик туһаныы, бородууксуйа оҥоһуллан тахсар сыанатын кыччатыы, хамнаһы үрдэтии, ону таһынан, илии үлэтин аҕыйатыы барыахтаах.
Энергетика, гаастааһын
Бу эйгэлэргэ саҥа ыйааҕынан, Дьокуускайдааҕы ГРЭС-2 иккис уочарата тутуллуохтаах, Сунтаар — Ньурба, Сулҕаччы — Амма хайысханан үрдүк күүрүүлээх уот ситимэ тардыллыахтаах, ону сэргэ, кэнэҕэскитин тыал, күн күүһүнэн үлэлиир энергетика сайдыахтаах. Гаастааһын туһунан эттэххэ, “Сибиир күүһэ” гаас ситимиттэн Ленскэй, Өлүөхүмэ, Алдан, Нерюнгри оройуоннара гаастаныахтаахтар.
Эһиил хаарбах дьиэттэн дьону көһөрүү бырагыраамата иккис уочарата саҕаланан, 2024 с. диэри уопсайа 920 тыһ. кв м иэннээх дьиэҕэ олорооччулар көһөрүллүөхтээхтэр.
Бу туһунан Дьиэ-уот уонна хомунаалынай хаһаайыстыба уонна энергетика миниистирэ Дмитрий Садовников санаатын этэр:
— Өрөспүүбүлүкэ дьиэ-уот уонна хомунаалынай хаһаайыстыбатыгар, энергетикатыгар билигин саҥа технологияны киллэрии, сыыппараҕа көһүү, өҥөнү оҥорууну өссө тупсарыы сыала-соруга турар. Ордук социальнай эйгэҕэ, олорор дьиэлэргэ болҕомтобутун ууруохпут. Итини барытын Ил Дархан бэйэтин ыйааҕар киллэрдэ. Энергетикаҕа уопсай ылан эттэххэ, инфраструктураны сайыннарыы дьаһаллара номнуо олоххо киирэн эрэллэр. Чуолаан, Илиҥҥи экономическай форумҥа Айсен Николаев Уһук Илиҥҥи энергетическэй салайар хампаанньаны кытары Сунтаар — Ньурба хайысханан уот ситимин тардыыга дуогабар баттаспыта. Тиксиигэ тыал күүһүнэн барар паарка арылынна.
Суол-иис, тырааныспар
Ил Дархан бу ыйааҕар суол-иис, тырааныспар боппуруостарыгар болҕомтотун уурар. Манна Өлүөнэ өрүһү туоруур муоста, Бүлүү, Халыма, Амма, Кэбээйи, Алдан, Умнас, Абалаах суолларын оҥоруу, аэропуортары, көтөр ааллары саҥардыы киирэ сылдьаллар.
Тырааныспар уонна суол хаһаайыстыбатын миниистирэ Александр Тарасов өрөспүүбүлүкэ 15 аэропуорда (Мииринэй, Өлүөхүмэ, Ньурба, Эдьигээн, Үөһээ Бүлүү, Нерюнгри, Уус Ньара, Маҕан, Полярнай, Хаандыга, Черскэй, Белай Гора, Бүлүү, Депутатскай, Сангаар) саҥардыллыахтаахтарын туһунан этэр:
— Өрөспүүбүлүкэбитигэр аэропуортары саҥардыы биир сүрүн сыал-сорук буолар. Билигин Ленскэй, Сунтаар, Алдан, Муома, Уус Куйга, Сааскылаах, Уус Маайа, Баатаҕай, Өлөөн аэропуортарын саҥардыы докумуона оҥоһуллан эрэр. Ону сэргэ, көтөр аал пааркатын саҥардыы барыахтаах. Билигин баар сөмөлүөттэр, бөртөлүөттэр 80 % отуттан тахса сыл көттүлэр. Манна сүрүн болҕомтобутун “АН-24”, “АН-2” сөмөлүөттэри саҥардыыга уурабыт.
Социальнай эйгэҕэ
Ил Дархан Айсен Николаев бу ыйааҕар үөрэхтээһиҥҥэ, доруобуйа харыстабылыгар, нэһилиэнньэ дьарыктаах буолуутугар, социальнай эйгэҕэ хас да пууну киллэрдэ. Үөрэхтээһиҥҥэ сыһыаран, 2024 с. диэри оскуолаларга эбии 20 тыһыынча үөрэх миэстэтин арыйарга, оҕо саадыгар 2-3 саастаах оҕолорго уочараты суох оҥорорго эттэ.
Балыыһалар тустарынан этэригэр, искэни, сүрэх ыарыыларын эмтиир диспансердар иккис уочараттара, наркологическэй диспансер тутуллуохтаахтарын бэлиэтээтэ. Уопсай ыллахха, хаарбах туруктаах уонна хапыыталынай өрөмүөнү ирдиир балыыһалар бырыһыаннара 58,9 %-тан 30 %-ҥа диэри кыччыахтаах. Кырата 40 спортивнай эбийиэк тутуллан олоххо киириэхтээх.
Маны таһынан, дьон дьарыктаах буолуутугар урбааны сайыннарыы барыахтааҕын туспа пуунунан бэлиэтээтэ. Манна кини Арассыыйа национальнай рейтинигэр биһиги өрөспүүбүлүкэбит 20 бастыҥнар истэригэр киириэхтээҕин, орто, аччыгый биисинэһи өйөөһүн барыахтааҕын, манна туһулаан элбэх өҥөнү оҥорор киин тэриллиэхтээҕин эттэ.
Нэһилиэнньэ дьарыктаах буолуутугар сыһыаран, 2024 с. диэри үлэтэ суох буолуу көрдөрүүтэ 6,7 % буолуохтааҕын, доруобуйаларынан хааччахтаах дьон 50 % үлэнэн хааччыллыахтаахтарын, үлэ ырыынагар ханнык идэлэр ордук наадаларынан көрөн исписэлиистэри бэлэмнээһин барыахтааҕын иһитиннэрдэ.
Нэһилиэнньэ дьарыктаах буолуутун судаарыстыбаннай кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Степан Москвитин:
— Билигин “АЛРОСА”, “Якутуголь”, “КОЛМАР”, “Полюс Золото”, “Золото Селигдара” курдук хампаанньалары кытары дуогабардаһан, олохтоох дьону үлэнэн хааччыйабыт. 2024 с. диэри бырамыысыланнаска өссө 20 тыһ. киһи үлэҕэ ананыахтаах. Ол иһин орто анал үөрэхтэргэ сүрүн болҕомтобутун ууран үлэлэһэбит. Доруобуйаларынан хааччахтаах дьону үлэнэн хааччыйыы – биир сүрүн үлэбит. Билигин өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн 54,8 тыһ. киһи – инбэлиит. Кинилэртэн 24,7 тыһ. киһи – үлэлиир саастаах дьон. Бу дьонтон, билиҥҥи туругунан, 6966 эрэ киһи үлэлии сылдьар. Бу уопсай ахсаантан 28,1 % ылар. Биһиги бу көрдөрүүнү 2024 с. диэри 50 % тириэрдиэхтээхит.
Аграфена КУЗЬМИНА, «Саха сирэ» хаһыат.