Өрөспүүбүлүкэ арҕаа, соҕуруу уонна хоту улуустарыгар сиртэн хостонор баайы-дуолу хостооһуну сэргэ, өссө ньиэп-гаас саппаастаах сири көрдөөһүн, чинчийээһин үлэлэрэ күүскэ ыытыллан, сорох түгэҥҥэ бырамыысыланнас хампаанньалара сири-дойдуну киртитэр, айылҕаҕа дьалаҕайдык сыһыаннаһар түгэннэрэ тахса турар.
edersaas.ru
11 хайысхалаах бырайыак
Былырыын Бүлүү өрүскэ кирдээх уу киирэн, олохтоохторго иһэр уу кыһалҕата сытыытык турда. Аны үс сыллааҕыта «Иркутскайдааҕы ньиэп хампаанньата» Сунтаардааҕы лицензионнай учаастак сирин-уотун алдьатан, ону ааһан, бөҕүн-саҕын, тобоҕун хомуйбакка, киртийбит сир кырсын ыраастаабакка эрэ барбытын, тута ыраастаппыттара уонна эппиэккэ тардыбыттара. Хомойуох иһин, маннык түбэлтэлэр тахса тураллар. Сир баайын хостооһун дойду экэниэмикэтэ тупсарыгар, социальнай олоҕо туруктаах буоларыгар төһүү күүһүнэн буолар эрээри, айылҕаҕа аҕалар буортута эмиэ улахан.
Онон, тулалыыр эйгэни харыстыыр, олохтоохтору ыраас иһэр уунан хааччыйар, дьон-сэргэ чөл туруктаах буоларын туһугар, былырыын дойду бэрэсидьиэнэ Владимир Путин “Экология” национальнай бырайыагы олоххо киллэрэр туһунан эппитэ. Тута, РФ Айылҕа харыстабылын министиэристибэтэ туһааннаах докумуон пааспарын оҥорон, 2024 сылга диэри бу тосхол иһинэн 11 федеральнай бырайыак үлэлээн эрэр. Ол иһигэр «Ыраас дойду», «Кытаанах хомунаалынай тобохтору дьаһайыы», «Бастакы, иккис кылаастаах кутталлаах тобохтору дьаһайыы», «Ыраас салгын», «Ыраас уу», «Волга өрүһү чэбдигирдии», «Байкалы харыстааһын», «Ойууру харыстааһын» уонна да атын тосхоллор киирэн, уопсайа, 2024 сылга диэри 4 триллион солкуобай көрүллүөхтээҕэ быһаарыллыбыта.
Холобур, “Ыраас уу” бырайыакка олоҕуран, 2021 сылга диэри Арассыыйа куораттарыгар олорор дьон 95,5% ыраас иһэр уунан хааччыллыахтаах. Эрэгийиэннэргэ ууну ыраастыыр ыстаансыйалар тутуллуохтаахтар.
Ил Дархан ыйааҕа
Оттон Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана Айсен Николаев былырыын күһүн солотугар киирээт, аан бастакы ыйааҕын экологияҕа анаабыта. Арааһа, бириэмэтэ оннук түбэстэҕэ. Атырдьах ыйыгар Бүлүү өрүскэ тахсыбыт саахал өрөспүүбүлүкэ бары олохтоохторун аймаабыт кэмэ этэ. Бу ыйаахха Айсен Николаев өрөспүүбүлүкэ экология өттүнэн этэҥҥэ буолуутун хааччыйарга 2024 сылга диэри Саха сиригэр тулалыыр эйгэ туругун кэтээн көрүү күүһүрүөхтээҕин, нэһилиэнньэ хаачыстыбалаах иһэр уунан хааччыллыахтааҕын, кытаанах хомунаалынай тобоҕу таҥастааһын, бөҕү туһаҕа таһаарыы, экология өттүнэн куттал суох буолуохтааҕын туһунан ыйбыта.
Бырайыак түөрт хайысханан үлэлиир
Оттон “Экология” национальнай бырайыакка олоҕуран, Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр федеральнай бүддьүөттэн 2,9 миллиард солкуобай көрүллэн, “Ойууру харыстааһын”, “Ыраас дойду”, “Ыраас уу”, “Кытаанах хомунаалынай тобохтору дьаһайыы” хайысхаларынан тыырыллыахтаах.
Биһиги өрөспүүбүлүкэбитигэр биир сүрүн боппуруоһунан ууну киртитии буолар. Холобур, Марха өрүс тардыытыгар Айхаллааҕы, Удачнайдааҕы уонна Ньурбатааҕы хайа-байытар кэмбинээттэр үлэлииллэр. Бу өрүс уутун киртитэрэ чахчы. Аны нэһилиэнньэлээх пууннар туттубут уулара ханнык да ыраастааһыны барбакка тоҕуллар. Ууну ыраастыыр ыстаансыйалар суохтар. Онон ыраас иһэр уунан хааччыйыыга киэҥ далааһыннаах үлэ ыытыллара былааннанар.
«Ыраас дойду» бырайыак чэрчитинэн, Дьокуускайга, Мииринэйгэ, Ньурбаҕа уонна Бүлүүгэ түбэһиэх сиргэ сыбаалка оҥорбут сирдэрин суох оҥоруохтаахтар. Маны таһынан, Кулаардааҕы көмүһү хостуур фабрика туттуллубут буорун харайар сирин суох оҥоруу үлэтэ ыытыллыахтаах. Бу тулалыыр эйгэҕэ буортуну эрэ оҥорор эбийиэк Усуйаана улууһугар баар. 12,3 гектар иэннээх сир ыраастаныллыахтаах. Билигин бырамыысыланнас тэрилтэлэрэ ирдэбил быһыытынан, үлэлээбит сирдэригэр айылҕаны чөлүгэр түһэрэр эбээһинэстээхтэр. Хас биирдии хампаанньа бэйэтин сыллааҕы бүддьүөтүгэр бу сыалга анаан туһааннаах үбү-харчыны тыырар. Ол эрээри ылыммыт эбээһинэстэрин толорбот хампаанньалар эмиэ бааллар.
Уопсайа, “Экология” национальнай бырайыагы олоххо киллэриигэ 13 миллиард солкуобай наада. Экология боппуруоһа тыҥааһыннанан турар кэмигэр, бу бырайыак баар буолбута тоҕоостоох.
Анивера Акимова, edersaas.ru