Массыына ыытар Далбар Хотуттарга сэттис төгүлүн ыытыллыбыт тоҕус улуус кыттыылаах өрөспүүбүлүкэтээҕи тэрээһин туһатын туһунан киэҥ кэпсэтии тахсыбыта.
Уруулга олорор кэрэ аҥаардар, дьахтар киһи көлөнү аргыый ыытарын, кини оҕотун, дьонун-сэргэтин туһугар эппиэтинэстээҕин куруук өйдүүрүн тоһоҕолууллар. Итиэннэ «Айан Хотун» өрөспүүбүлүкэтээҕи куонкурус ыытыллара саамай сөптөөҕүн, наадалааҕын уонна туһалааҕын бэлиэтииллэр.
Анжелика Андреева, СӨ дьахталларын түмсүүтүн бэрэссэдээтэлэ, “Кэскил” оҕо издательствотын” дириэктэрэ:
—Тэрээһин суолга куттал суох буолуутун хааччыйар, өйдөтөр, сүбэлиир, сүбэлэһэр, үөрэнэр, үөрэтэр сыаллаах-соруктаах ыытыллар. Онон түһүлгэҕэ сыллата элбэх улуус түмсэр. Маныаха кинилэр сыл устатыгар улуустарыгар, нэһилиэктэригэр араас хабааннаах үлэлэри, аахсыйалары тэрийэллэр, тэрээһиннэргэ, үтүө санааланыы аахсыйаларыгар кытталлар. Туох баар үлэлэрин сыл түмүгэр түмэллэр. Ол үлэлэрин чэрчитинэн, бу өрөспүүбүлүкэтээҕи куонкуруска кытталлар, атын улуустарга үлэлэрин билиһиннэрэллэр.
Көрөргүт курдук, улуустарга баар автоледилэр түмсүүлэрэ бииртэн-биир үлэлэрэ-хамнастара сайдан, кэҥээн иһэр. Холобур, намнар Грант ыланнар, кэнчээри ыччат кэскилин санааннар, суол быраабылатын оҕолор билэ улааталларыгар анаан былаһааккалары туталлар. Биһиги кэрэ аҥаардарбыт – автоледилэр, итини таһынан, элбэх оҕолоохторго, халааҥҥа дьиэлэрэ ууга барбыт ыалларга, бэтэрээннэргэ о.д.а. аһынан-үөлүнэн, таҥаһынан-сабынан, харчынан, туох кыалларынан барытынан көмөлөһөллөр. Ийэ буоллаҕа, аһыныгас, амарах санаалаах. Кыһалҕалааҕы, кыамматы, кырдьаҕаһы тута өйдүүр, аһынар, өйөбүл буолар киэҥ көҕүстээх, мындыр, дириҥ толкуйдаах, олоҕу сыаналыыр ураты уйан, уйаҕас киһи. Ол иһин кинилэр итинник хабааннаах үлэлэргэ ис сүрэхтэриттэн ылсаллар уонна ылсыбыт үлэлэрин хайаан да тиһэҕэр тиэрдэллэр.
Бу “Айан Хотун” күрэскэ улуустартан түмсэннэр үлэлэрин үөрүйэҕин, сатабылларын атастаһаллара кэрэхсэнэр. Онон бу тэрээһин массыынаны ыытар кэрэ аҥаардарбытыгар олус туһалаах. Ону сэргэ, дьиэ кэргэн, дьахтар, оҕо-аймах туһугар үлэлиир, кыһамньыларын уурар бары тэрилтэлэр, түмсүүлэр кытталлара кэрэхсэбиллээх. Манна күрэхтэһиини сэргэ, былаан, сыал-сорук ылыныллар, үлэ түмүгэ сыаналанар.
Анна Пермякова, СӨ Ыччат дьыалаларын уонна дьиэ кэргэн бэлиитикэтин министиэристибэтин дьиэ кэргэн уонна демографическай бэлиитикэ отделын салайааччытын солбуйааччы өрөспүүбүлүкэ хабааннаах тэрээһин дьоҥҥо-сэргэҕэ, ыал ийэлэригэр туһааннаах элбэх боппуруоһу көтөҕөрүн, баар кыһалҕалары туоратарга туох үлэни ыытарга сүбэ-ама биэрэрин, ол тэрээһин кыттыылаахтарыгар тирэх буоларын бэлиэтээтэ.
—Бу бириэмэни ыытар, сынньанар, аралдьыйар тэрээһин буолбатах. Бу өрөспүүбүлүкэ бары кэрэ аҥаардарын, дьахталлар сэбиэттэрин, түмсүүлэрин, автоледилэри сомоҕолуур, кэлэр өттүгэр туһалаах үлэни-хамнаһы кэҥэтэр сыаллаах-соруктаах ыытыллар улахан тэрээһин. “Айан Хотун—2018” күрэс кыттыылаахтара суол быраабылатын үчүгэйдик билэллэрин бу да сырыыга көрдөрдүлэр, тимир көлөнү баһылаабыттарын өссө төгүл итэҕэттилэр. Оттон маастар-кылааска ыал эдьиийин, кыыһын, ийэтин, эбээтин быһыытынан дьиэҕэ-уокка, хаһаайыстыбаҕа, бэйэҕэ наадалаах малы-салы хайдах оҥороллорун көрдөрдүлэр, баҕалаахтары бу сатабылларыгар үөрэттилэр.
Тэрээһин биир сүрүн, тутаах чааһынан атах тэпсэн олорон сэһэргэһии, сэминээр буолар. Хаһан баҕарар буоларын курдук, семинарга киэҥ кэпсэтии таҕыста. Үрдүк категориялаах быраас-невролог Ида Белых “Родительский всеобуч” бырайыагы олоххо киллэрии, маннык хамсааһын төрөппүттэргэ тоҕо наадатын, манна туохха үөрэниэххэ, тугу билиэххэ, ол төһө туһалаах буоларын, ону сэргэ, бэйэҕэ эрэллээх буолууга, үлэни-хамнаһы үрдэтиигэ хайдах салайыныахха сөбүн туһунан бэртээхэй кэпсэтиини таһаарда. Педагогическай наука дуоктара Мария Прокопьева аныгы тэтимнээх, дохсун олоххо дьиэ кэргэн бэйэтин көрүнэн олоруутун, иллээх-эйэлээх, сэргэх олоҕу тэриниитин туһунан, о.д.а. ыалга олус наадалаах уонна туһалаах дакылаатын тэрээһин кыттыылаахтара улаханнык биһирээтилэр. Оҕолоох дьиэ кэргэҥҥэ судаарыстыба оҥорор өйөбүлүн, дьахтар доруобуйатын туругун, дьарыктаах буолуу, дьахтар буруйу оҥоруутун уонна ону аҕыйатарга анаан ыытыллар үлэлэр, дьиэ кэргэн балаһыанньатын тупсарыыга туһуланар үлэлэр тустарынан, о.д.а. тиэмэҕэ анаан кэпсэтиилэргэ семинар кыттыылаахтара көхтөөхтүк кытыннылар. Бары көтөҕүллүбүт, таарыллыбыт боппуруостар болҕомтону тартылар, элбэх ыйытыыларга хоруйдар бэрилиннилэр.
Тэрээһиҥҥэ маастар-кылаастар үлэлэрин сыаналаабыт Таатта улууһун култуураҕа управлениетын начаалынньыгын солбуйааччы Марианна Степанова:
—“Саха киһитэ сатабылынан” диэн этии чахчы да оруннаах. Саха киһитэ хайаан да туохха эрэ дьоҕурдаах, сыһыамах буолар. Ол тэҥэ, бу массыынаны ыытар кэрэ аҥаардарбыт бэйэлэрин сатабылларын көрдөрдүлэр, бэйэ бэйэлэриттэн хардарыта үөрэннилэр. Массыынаны эриирдээх, мэһэйдээх сирдэринэн ыыттылар. Суол быраабылатын төһө билэллэрин көрдөрдүлэр. Өссө ийэ быһыытынан сатабылларын сыаналаттылар.
Бу маастар-кылаас түһүмэҕин быйыл таатталар аан бастаан киллэрдилэр. Онон Дьарыктаах буолуу сылыгар сөптөөх хайысханы тобулан, сөптөөх түһүлгэни тэрийдилэр.
Уопсайынан, бу тэрээһин биир интэриэстээхтэри, биир санаалаахтары түмэрэ олус үчүгэй уонна туһалаах буолара бу да сырыыга көһүннэ. Маныаха автоледилэр өссө социальнай үлэлэргэ куруук да кыттыһалларын уонна онно туһааннаах тэрээһиннэри элбэтэр баҕалаахтарын биллэрбиттэрэ үөрдэр.
Чурапчы улууһуттан дьахтар сэбиэтин бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Варвара Пудова сэбиэккэ сэттэ улахан түмсүү уонна уон сэттэ нэһилиэк дьахталларын сэбиэттэрэ киирэллэрин этэр. Варвара Петровна дириҥ хорутуулаах үлэлэригэр Татьяна Бушкова салайааччылаах улуустааҕы дьиэ кэргэн уонна оҕо аймах отделын тула бары кыттыһан үлэлииллэрин, онон элбэҕи кыайа-хото туталларын бэлиэтиир.
—Автокулууптары кытары “Алкоголь и дорога несовместимы” диэн аахсыйаны сыл аайы көмөлөөн ыытабыт. Бу тэрээһиҥҥэ суоппардарга, ыал аҕаларыгар, эдэр ыччакка өйдөтөр, сүбэлиир үлэлэр ыытыллаллар. Кулууптар, дьахталлар сэбиэттэрэ, ГИБДД сотрудниктара бары бииргэ сомоҕолоһон тэрийэр буоламмыт, дьон ис сүрэҕиттэн ылынар. Маныаха олоххо-дьаһахха, массыынаны ыытарга эрдэттэн бэлэмнээх буоллуннар диэн, тэрээһиҥҥэ оскуола оҕолорун кытыннарабыт.
Сорох эр дьон дьахталлары массыынаны бытааннык ыыталлар диэн мөҥүттэллэрэ буолуо эрээри, мин санаабар, ийэлэр суолга сэрэхтээхтэр. Бытааннык ыыталлар, ГАИ ирдэбилин тутуһаллар. Дьиэ кэргэннэрин, оҕолорун, уопсастыба иннигэр эппиэтинэстээхтэрин өйдүүллэр.
В.П.Пудова салгыы “Олоҕу хамсатар дьоһун дьахталлар” диэн кинигэ таһаарбыттарын, онно улуустарыгар уопсастыбаннай үлэҕэ олохторун анаабыт далбардары таһаарбыттарын кэпсиир. Бу кинигэ күн сирин көрөрүгэр улуустааҕы дьахталлар сэбиэттэрин бэрэссэдээтэлэ, улуустааҕы балыыһа кылаабынай бырааһын тэрийэр-методическай боппуруостарга солбуйааччы Александра Седалищева улахан өҥөлөөҕөр махтанар.
—Үлэбитин улууспут дьаһалтата, баһылыкпыт А.Т.Ноговицын сыаналыыр, өйүүр, — дэһэллэр. Нэһилиэктэрдээҕи дьахталлар түмсүүлэрин үлэлэрэ кэнники сылларга өссө күүһүрбүтүн, сылга иккитэ пленум ыыталларын, онно дьиэ кэргэҥҥэ тирээн турар саамай наадалаах боппуруостар көтөҕүллэллэрин этэллэр.
Маны сэргэ, муниципальнай бырагыраама чэрчитинэн, улуустааҕы тыа хаһаайыстыбатын управлениетын өйөбүлүнэн, төрдүс оҕотун оҕоломмут ийэҕэ – ньирэй бэриллэрин киэн тутта кэпсииллэр. Маннык быһаарынан үлэлээһин 2012 сылтан саҕаламмыт. Онон билигин барыта 160-тан тахса ыал ньирэй ылан, итинтэн тирэхтэнэн хаһаайыстыба бөҕө тэриммиттэр. Улуус баһылыга А.Т.Ноговицын көҕүлээһининэн, өйөбүлүнэн, быһаарыытынан элбэх оҕолоох төрөппүттэргэ “Ийэҕэ махтал”, “Аҕа килбиэнэ” диэн түөскэ анньыллар үрүҥ көмүс бэлиэлэр туттарыллар буолбуттар. Маны сэргэ, СӨ Аҕа баһылыгынан үлэлээбит Е.А.Борисов ийэтин П.И.Борисова аатынан бириэмийэ элбэх оҕолоох ийэлэргэ Ийэ күнүгэр туттарыллара тыа сирин олохтоохторун улаханнык сэргэхсиппит. Бириэмийэни Прасковья Ильинична оҕолоро, сиэннэрэ дьон-сэргэ ортотугар туттараллара биһирэбили ылбыт.
Кэпсэтиибит түмүгэр: — Биһиэхэ ыал ийэлэрэ туох баар уопсастыбаннай үлэҕэ олус көхтөөхтөр. Эдэр ыччакка үтүө холобур буолаллар. Онуоха бары түмсүүлэр, тэрилтэлэр сомоҕолоһон үлэлиирбит улахан оруолу ылар. Маннык көхтөөх, үлэһит дьонноох буоламмыт, былырыын “Айан Хотун” өрөспүүбүлүкэтээҕи куонкурус биһиэхэ ыытыллыбыта. Ол эбэтэр, биһиги автоледилэрбит туох баар үлэҕэ хайдахтаах сатабыллаахтарын, кэрэни, үтүөнү кэрэхсииллэрин көрдөрбүттэрин туоһулуур. Быйылгы да күрэскэ тэринэн, оҥостон кэлэн кытыннылар. Бу тэрээһин дьону-сэргэни, массыына ыытар дьону, ыал ийэлэрин сомоҕолуурун, араас хабааннаах үлэҕэ көҕүлүүрүн көрдөрөр.
СӨ ыччат дьыалаларыгар уонна дьиэ кэргэн бэлиитикэтигэр министиэристибэ, СӨ дьахталларын холбоһуга, Таатта улууһун дьаһалтата, улуустааҕы дьахталлар сэбиэттэрэ, Ыччат дьыалаларыгар уонна дьиэ кэргэн бэлиитикэтигэр отдела, “Айаана” автокулууп үрдүк таһымнаахтык тэрийбит өрөспүүбүлүкэтээҕи күрэстэригэр кыттыыны ылбыттар маннык түмүккэ кэллилэр. Тэрээһин сыллата өссө далааһыннанан иһэригэр баҕардылар.
Биһиги корр., «Саха сирэ» хаһыат, edersaas.ru