Кыра киһи
Олох-дьаһах - Төлкө - Чараҥ

Кыра киһи

Уруут-урут, сатаан олоҥхолуурум буоллар былыргы дьыллар мындааларыгар диэн саҕалыахпын сөп этэ эрээри, кыайан быһаарбат дьылҕабар, ол ааспыт хас да үйэ анараа өттүгэр диир буоллаҕым, икки араа-бараа эмтиир да, ыраастыыр да күүстээх ойууттар олорбуттара үһү.

edersaas.ru

Бастакыта, Өрөгөй ойуун, төһө да сырдык күүстэртэн көрдөһөн, сайынын ыһыахтары алҕаатар, кыһыннары кыстыгы этэҥҥэ туоруурга төлкөлөөтөр, абааһы буулаабыт ыарыытын кыайан эмтээбэтэ эбитэ үһү. Иккиһэ, Чөкчөҥө ойуун, төһө да олоҕун тухары элбэх дьону өлүүттэн-сүтүүттэн быыһаатар, үлүгэр ыалы араас алдьархайтан харыстаатар, үс саханы элбэтэр, түөрт саханы төрөтөр, буоһатар-ууһатар мэҥэ ууну булбатаҕа эбитэ үһү.

Иллэҥ кэм эрэ түбэһэ биэрдэр, бу ойууттар бэйэ-бэйэлэрин дьээбэлэһэр идэлээхтэр эбит. Төһө да түптээн олорбут өтөхтөрө сэттэ көс кэриҥэ тэйиччи сытталлар, сарсыарда аайы, дьон эрэ барыта утуйа сыттахтарына кистии-саба биирэ биирин дьиэтигэр, иккиһэ иккиһин дьиэтигэр алыптаах сохсо баайаллара үһү. Төннөн иһэн утарыта көрсөннөр, аат эрэ харата туһахтарын көрбүт аатыраннар бэйэ-бэйэлэрин дьээбэлэрин таайсан кэбиһэллэрэ үһү.

Отут сыл тухары тулуйсан олоро сатаан баран, биир үтүө күн Өрөгөй ойуун ыраах айаҥҥа туруммут. Кини Айыы Иэйэхситтэн көрдөһөн-ааттаһан, томороон тымныылаах саха сиригэр урааҥхай саханы киһи оҥорбут кыыла-сүөһүтэ дьыл тухары үстэ төрөөн, үс бүк улаатан, тот-баай олоҕу дьонугар бэлэхтиир соруктаах эбит.

Айаҥҥа аттаммыт күнүттэн үс эрэ хоноот Өрөгөй ойуун хобдох түүлү түһээбит: арай доҕоор, түүлүгэр, күннээтэр күнэ, харахтаатар хараҕа, баар-суох биэбэкэйэ – кэргэнэ Чөкчөҥө ойууну кытары кэрии тыаҕа тиэрэ түһэ сытан таҕылларын таһаараллар эбит, куустуһа сытан супту сыллаһар эбиттэр. Түһээтим дуу, түһээбэтим дуу, алдьархай ааҥнаан эрэрин сэрэйбит сэрэҕэр төттөрү дьиэтигэр төҥнүбүт. Өрөгөй ойуунун өтөҕөр киһи атаҕын суола таарыйан ааспатаҕа быданнаабыт, оһоҕун күлэ номнуо бэйэтэ барыаҕыттан сылыйан да көрбөтөҕүн билэн хараастыан хараастыбыт, ытыаҕын хараҕын уута бычалыйан тахсыбатах.

Туох баар хара быстах санааларынан туолан, кырыктаах кыһыл харахтанан Чөкчөҥө ойууҥҥа охсуһардыы оҥостон ойдорон иһэн киһитин утары көрсөн өрө бэрдэрбит. Аарыма алааһы нөҥүө-маҥаа тураннар саҥаларын өй дуорааннарынан тыл бырахсыбыттар үһү:

– Отут сыл тухары! – диэн саҕалаабыт Өрөгөй, — отут сыл тухары эн-мин дэһэн ыаллыы дьон курдук бэрт иллээхтик олорбуппут ханна бардай?! Ханна истибиккиний бу эн атын ыал кэргэнин иирдэн ылан хаппахчыга хаайары?! Хаһан буолбутай бу, эр киһи уонна дьахтар бэргэһэлэспит аналларын таҥнаран, үөһээттэн ууруллубут Дьылҕа хаан оҥоһугун уларыта туппуттарын?! Алдьархай ааҥныы илигинэ, иэдээн элбии илигинэ, тосту-туора быһыыны туоратан кэргэммин төттөрү аҕалан кулу!

– Убайдаатар убайым, доҕордоотор доҕорум Өрөгөй ойуун! Киһи эрэ буолларгын абаҕын уҕарыт, кыһыыгын кыччат! Истэрим тухары эн сырдыгы уонна үтүөнү өрө туппут улуу дьоннортон биирдэстэрэ этиҥ, олоҕуҥ тухары дьон туһугар күннээҕи сыраҕын уураҥҥын кэргэҥҥин киһилии таптаабатаххар мин буруйум туохханый?! Айылҕаттан бэриллибит аналын – кэнчээри ыччаты күөлэһитэ үксэтэр кэмэ хас түүн аайы уҕараан иһэриттэн хараҕын уута бараммыт дьахтары ханнык эр киһи хараастыбакка туора туран силбиэтэниэй? Кэргэҥҥин мин күүспүнэн тутан ылан хаппахчыбар хаайбатаҕым, киһилии таптааммын, дьолу-соргуну бэлэхтээри, күн сирин кэрэтин көрдөрөөрү көрдөһөр тылын алы гыммытым… Этиэҕим мин киниэхэ – “тап уон тал!” диэммин! Өскөтүн бэйэтин санаатынан эйиэхэ төҥнүбэт буоллаҕына, мин кинини үүрбэппин!

Өрөгөй ойуун – төһө да күүстээх хомуһуннаах буоллар, Чөкчөҥө ойуунтан толло быһыытыйара. Ол сахтартан ылата кэтэһэ сатаабыта даҕаны, кини дьиэтигэр үктэнэр ыллык быыллыйбыта быданнаабыта. Эрэлин сүтэрбэккэ, санаатын самнарбакка, мантан инньэ олоҕун тухары аһаабакка-сиэбэккэ хоргуйар санаалааҕа. Ол кэннэ кэтэх өттө кээнчэ да буоллун, сах да буоллун диэн силлии-силлии силбиэтэммитэ.

Аһаабатаҕа-сиэбэтэҕэ ырааппытын үрдүнэн, Өрөгөй ойуун аччыктыырын тоҕо эрэ билбэтэҕэ, ону барытын бэйэтин кыһыытыгар-абатыгар балыйара. Ол оннугар күнтэн-күн кыччаан иһэрэ. Этэ-сиинэ ас-үөл көрдүүрүн оннугар бэйэтин бэйэтэ кэбийэн, кыччаатар кыччаан, ырдар ыран иһэбин диэн сабаҕалаабыта… уонна ону да умнубута…

Умнубута кини үгүһү – кыччаан истэҕин аайы мэйиитэ, өйө-санаата кытары кыччаабыта. Арай тоҕо хоргуйан саҕалаабытын, кэргэнэ куоппут кыһыытын-абатын эрэ өйдүүрэ. Чөкчөҥө ойууннуун алтыһан ылбыт күнүттэн ыла номнуо үс сыл ааһа охсубута, Өрөгөй ойуун кыччаан-кыччаан орто уҥуохтаах киһи ортоку тарбаҕын эрэ саҕа буола кыччаабыта. Ол да иһин, сүрэхтээтэр сүрэҕэ олуһун кыччаан, кыайан хааны этигэр-сиинигэр эргиппэт буолан, бүтэһик өлөр тыыныгар сытыммыта. Ол сытан, бүтэһик тыыныгар, ханнык да сырдык ойуун этэн көрбөтөх кырыыһын өйүгэр баайтаран этэн кэбиспитэ… “О, кыһыытыан-абатыан! Бу буола сыттахпыан! Мин ылыммыт кэриэс тылбын өстөөхпөр да баҕарбаппын! Эрээри, этиэм этэ, Чөкчөҥө ойуун уонна биэбэкэйим төлкөлөөбүт төрүт удьуордара кэннилэрин кэхтэр күннэрэ үүнэрин билгэлээтэҕим буолуохтун! Мин бу олохпор тапталы күндүргээбэтэхпин, кинилэр да аймахтарыгар оннук оҕо төрөөн ааһыаҕа эбээт! Ол күн үүнэр күнүгэр, тапталы билбэт, таптамматах Чөкчөҥө ойуун хаанын иҥэриммит эдьинээтэ мин курдук кыччаан кубулуйдун диэн кыраатаҕым буолуохтун! Уонна ол кыччаабытынан таптатыар дылы олоҕун моҥоотун!” – диэн баран харахтара кураанаҕынан көрөн өлөн хаалбыта…

Чөкчөҥө ойуун уонна биэбэкэйэ үс саханы төрөтөн, түөрт саханы төлкөлөөн, саха сирин устун быт курдук бытана тарҕанан, бэйэ-бэйэлэрин да билбэт буола элбээн, ити кырыыс туһунан умнан да барбыттар, саҥа үйэҕэ ол-бу араас алыптаах номохтору итэҕэйбэт кэмнэригэр кыһаллыбат да буолбуттара. Онтон бу уостан уоска бэриллибит номох оҕолору куттуур остуоруйа тэҥэ, атын эр киһи кэргэнин иирдибэт туһугар үгэ-үөрүйэх курдук даҕаны, тоҕо сүөһү биир дьылга биирдэ эрэ төрүүрүн быһаарар бириитчэҕэ кубулуйбута…

Кока бу номоҕу эмиэ кыра сылдьан эһээтиттэн истэрэ. Оскуолаҕа киириэр дылы, аҕа диэни билбэтэх оҕо, биир үксүн ийэтэ күнүстэри-түүннэри үлэлиир кэмнэригэр эһээлээх эбээ харалтатыгар сылдьыбыта. Кинилэр бу сиртэн күрэнэллэрин саҕана өйүн туппут уол ийэтин эрэ кытта хаалан киһи-хара буолуор дылы улааппыта. Кэлин, үлэ-үөрэх сырсыытыгар куоракка көһөн кэлбитэ.
Билиҥҥи кэмҥэ, төһө да сайдыылаахпытын иһин, төһө да бу олоххо көстөр дьикти быһылааннары үөрэхтээхтэр оруннаахтык быһаарбыттарын иһин, хас биирдии киһи ханна эрэ үөһээ баар көстүбэт эйгэ кистэлэҥ күүстэригэр итэҕэйэргэ дылы. Ону туһанан аныгы сайдыылаах тэрилтэлэрбит бу дьикти алыптаах күүстэр күннээҕи түбүкпүтүгэр туһалыыллар диэн ааттаан улахан туһата суох тэриллэри атыылаан байаллар. Кока онуоха майгылыыр “Күөх сурааһын” диэн тэрилтэҕэ операторынан үлэлиирэ. Кини күн былаһын тухары билбэт нүөмэрдэригэр эрийэн субуоннуу-субуоннуу дьикти алыптаах пылесостары, өлбөт мэҥэ уу оҥоруор дылы ыраастыыр уу фильтрдарын, ханнык да бэйэлээх кыраһаабысса кыыс уулла налыйар духууларын атыылыыра. Төһө да хамнаһа оруо-ортотунан, соҕотох бэйэтэ куоракка бэрт дэлэйдик олордор, доҕотторугар бу үлэтин туһунан кэпсиирин кыбыстара. Санаатыгар дьону балыйан байар курдуга. Эрээри, төлөппүөҥҥэ эҥин араас майгылаах-сигилилээх дьон түбэһэн кэпсэтэр буоллахтара дии, олору “хайытар” саҕа көлөһүнү тоҕор ыарахан үлэ суоҕун билинэн, Кока хамнаһын сөпкө аахсыбыт саҕа сананара.
Биир сайын, үлэтин үгэнигэр олордоҕуна, хаһан эрэ ийэтин уйатыттан тахсан барбыт сириттэн, төрөөбүт нэһилиэгиттэн: “Ийэҥ улаханнык ыалдьан, быһата өлөр ыарыытыгар сытта…” диэн иһитиннэрбиттэрэ. Бастаан утаа Кока итэҕэйиэ суох курдук кэпсэппитэ, хайдах дакаастыыгыт дэтэлиэн баҕарбыта эрэн, ийэтэ номнуо сэттэ уонугар үктэммитин өйдөөн, чахчы даҕаны куоракка кэлиэҕиттэн кини туһунан санаан көрбөтөҕүн, саамай ахтар-саныыр күндү киһитэ күрэнэн эрэриттэн ыксаан уолуйбута.
Сарсыарда аайы “Бүгүн биһиги элбэҕи атыылыахтаахпыт! Биһиги ситиһиилээх дьоммут!” – диир хотуна дойдутугар барарын сөбүлээбэккэ тохтото сатаабыта даҕаны, олоҕор биирдэ да буоллар Кока күүстээх быһаарыныы ылынан дойдулаабыта. Төрүт сиригэр төҥнөн Кока оҕо сааһын бу илэ баардык өйдөөн кэлбитэ, эрээри, урут дыбарыас курдук көрөр дьиэтэ иччитэхсийбитэ биллэрэ, барыта кыччаан-кубарыйан хаалбыт курдуга. Ийэтэ, урукку хоһугар, кырдьык, ыалдьан сытара:

– Тоойуом, барахсаным, Кокам! Дьэ бу олорбут олоҕум устата элбэх сыыһаны халтайы оҥордум эни, оҥорботум эни, бииртэн эрэ кэмсинэбин – сиэн диэни көрбөтүм… Урут, өйдүүгүн дуо, эһээлээх эбээҥ кэпсииллэрин, хайаан да бу уол кэргэннэммитин, оҕоломмутун эрэ кэнниттэн үөһээ өрө тыынаҥҥын анараа дойдуга аттанаар дииллэрэ. Бу тиһэх күннэрбэр сыттарбын, уолум барахсан алы гын – кэпсээ эрэ миэхэ: билиҥҥи үйэҕэ суутунан-сокуонунан эр-ойох буолбат кэмнэригэр, баҕар биир эмит да биир түүннээх кыыһы тигэн кэбиһэн, билбэппинэн-көрбөппүнэн сиэн оҕоломмут буолаарамый?

– О дьэ, ийэкээм! Миигин ол хаһан бэрээдэгэ суох ылла да хоонньоһо сылдьар атыырымсах ыты ииппиккэ дылы эттэххиний… Суох диирбэр тиийэбин. Үлэлээн-хамсаан, дьиэ-уот тэринэн, харчы-баай халыҥаабытын кэннэ кэргэннэниэм диэн былааннана сылдьабын. Төһө да аныгы үйэҕэ аччык олох диэн суох диэтэрбит, бээ-бээ, кэргэннэнэр ночоот, оҕолонор оросхуот, барытын уйунарга күн сырдыгын көрбөккө умса-төллө үлэлиэххэ наада эбээт…

– Биһиги саҕана, сиэппитигэр холорук оонньообутун да иһин, хайдах эрэ онтон ыал тэринэн, эһигин күн сирин көрдөрөн, киһи-хара оҥордум ини. Тоойуом, Кока! Бу өлөөрү сытан тугун эмиэ сиэнэй диэн өһүргэнэ санаама, мин эйигин сиэрдээх олоххо сирдээбэтэхпиттэн кэмсинэбин! Манна, нэһилиэккэ олоро хаалбытыҥ буоллар, баҕар, дьиэ-уот, уруу-аймах бөҕөтө буолаҥҥын, нэһилиэкпит киэн туттар сис баай ыала дэтиэҕиҥ таах хаалла ээ… Ол куорат дьалхаан олоҕор, майгытынан көнө сөптөөх дьахтар баара да биллибэт, уҥа-хаҥас халыйа сылдьар, кулууптаатылар эрэ кулун атахтыыр хотуттар эйиэхэ биллэн турар сөбө суохтар… Саатар, бу тиһэх күннэрбэр уоскуйуохпун, уолчааныам, биир да күнү көтүппэккэ куораттан көһөн кэлэҥҥин төрөөбүт дойдугар олохсуй дуу, манна эйиэхэ сөптөөх кыыс эрэ маанылаахтарын көрбүтүм, биирин эмэ талаҥҥын тыыннааҕым тухары, сыл иһигэр кэргэн ыла оҕус дуу!

– О дьэ, ийэкээм! Тоҕо саатар биир сылай? Тоҕо тыыннааҕыҥ тухары? Дьахтар табаар буолбатах, талан атыылаһа охсубаппын, кэмэ кэлиэ, күнэ көрдөрүө буоллаҕа…

– Бу накааһы! Ийэҥ эмээхсин төһө да кырдьан түөһэйбит курдук тылластарбын, кэлин кэлиҥҥинэн дьиксинэрим элбээтэ. Өрөгөй ойуун кырыыһа биһиги хаан аймахтарбытыгар ханан эмэ да туолбут үһү диэни истибэтэҕим эрээри, бу олоххо туох буолбатаҕа баарай, баҕар туолан хаалыан сөп диэн куттанар куттаныым ол эрэ…

– О дьэ, ийэкээм! – үсүһүн Кока хатылаабыта, – ама да буолбутун иһин, итинниктэргэ итэҕэйэр киһи буолбатахпын эбээт…
Дьиэтин боруогун үктэммитэ үһүс күнүгэр ийэтин тыына быстыбыта. Кока, олоҕун тухары биир да таммах харах уутун чаккыраппатах бэрдэ, бу эрэ күннэргэ иэдэһэ инчэйэриттэн ордубатаҕа. Бу олоҕор, сир үрдүгэр, чугастан чугас киһитэ, күндүттэн күндүтэ, күн-күбэй ийэтэ этэ… Чороҥ соҕотох хаалбыт санаатыгар эбиитин сүрэҕин сорҕото, дууһатын аҥара күрэммитин курдук ис дууһатыгар кураанахсыйыы олохсуйбута. Бу сааһыгар дылы үлэлээн-хамсаан кэлбитэ, бу үлүгэр ситиспит ситиһиитэ туох да суолтата суох күдээргэ көппүт курдуга, оннук ыарыылаахтык, оннук ылыннарыылаахтык өйүнэн-санаанан оҕустарбыта…

Тоҕус хонуктаан баран, куоракка төҥнөр. “Бүгүн биһиги ситиһиилээх дьоммут!” диэн дойҕохтуур хотунун тыллара мантан инньэ итэҕэппэт этилэр, хас кэпсэтэр киһитэ “Кырдьык да? Туһалыыр да?” диэн ыйыталларын тухары сэниэтэ суохтук, ботугураан кэриэтэ сөбүлэһэрэ. Тоҕо даҕаны сөбүлээбэт үлэтин кыһалҕаттан эрэ элэ-была өрө салаһа сырыттаҕай?

Ол күн, оруобуна ийэтин 40 хонугар, үлэ чааһын ортолуур кэмигэр, ийэтигэр майгынныыр куоластаах дьахтарга түбэһэ эрийэн, тулуйар ньиэрбэтин чааскыта таһынан барар: “Мин этэрбин истимэ! “Күөх сурааһын” тэрилтэ – халабырдьыттар уйалара! Мин манна үлэлиирбиттэн, бэйэм бэйэбиттэн кэлэйэбин!” диэт, туруупкатын ууран таһырдьа ыстанар. Хотуна кэнниттэн үөгүлүү-үөгүлүү сырсан көрө сатаабыта даҕаны, Кока уурайан тахсан барарын бэйэтэ да билэрэ.

Куоракка, иккистээн, үһүстээн хаар түһэ-түһэ төттөрү ууллан баран, дьэ бастакытын ууллубат хаар түспүт күһүҥҥү хойукку күннэр этилэр. Кока хас да мэндиэмэннээх киин сиргэ турар таас дьиэттэн түһэн, аһаҕас халлаан анныгар сөрүүн салгыны эҕирийэ турбута. Турбахтыы түһэн баран, хаайыыттан босхоломмут киһитээҕэр ордук дьолломмут сирэйдээх, дьиэтигэр бэрт тэтиэнэхтик тэбиммитэ. Кини бүгүҥҥү күнү уталыппакка дойдутугар айаннатар санаалааҕа. Төһө да ийэтэ өлбүтүн иһин, кини бүтэһик тыыныгар сытан эппит сүбэтин-сэппэнин толоруон баҕарбыта.

Дьиэрэҥкэйдиир быластаах хааман иһэн, эмискэччи күн сырдыга симэлийэн хара тумарыгынан көрдө, били, устудьуоннуу сылдьан куорат хараҥа муннугар битанан сирэйин дэлби бэрдэрбитигэр дылы, үөһээни көрдөҕүнэ галактика сулустара бары мустаннар төбөтүн тула эргийэллэрэ. Сир эрэ, туох эрэ, мэйиитэ өҕүйүөр дылы эргийэн сиргэ эмэхтийбит баҕаналыы сур түспүтэ. Сир-дойду улааттар улаатан, өссө ситэри баран кэтэ сылдьыбыт таҥаһа кытта, бастаан суорҕан курдук бүрүйэн, онтон балаакка, бүтэһик уһугар уһуна-киэҥэ биллибэт сир кырса саба бүрүйбүтүн курдук улааппыта.

Кини орто уҥуохтаах киһи ортоку тарбаҕын саҕа буолуор диэри кыччаан хаалбыт этэ…

(салгыыта бэчээттэниэ)

Анатолий Кириллин – Tolicus

хаартыска интернеттэн

2-с чааһа манна

3-с чааһа манна

2
0

Сайт матырыйаалларын ааптар көҥүлэ суох ылар бобуллар.

Ваш e-mail не будет опубликован.

3 × пять =