Кыра киһи (3-с чааһа)
· - Олох-дьаһах - Төлкө - Чараҥ

Кыра киһи (3-с чааһа)

саҕаланыытын манна ааҕыҥ

Вика бу да күнэ атыттартан туох да уратыта суоҕа, эмиэ бэҕэһээҥҥитин курдук начаас үлүгэрдик сытына охсон төлөппүөнүн хаһа-хаһа утуйбуттаахха барбыта. Түүнүн Кока улаатан баран, аны улахан сылдьар таҥаһын тиктибитэ – били бырастыынатын кытта холбуу сылдьыбыт суорҕан хаҕынан утуйарга кэтиллэр кэриэтэ пижама уонна ыстаан тиктибитэ.

edersaas.ru

Сарсыарда алта буолуута сыгынньахтанан, таҥаһын барытын ол бөҕү быраҕар солуур кэннигэр сааһылаан, кыччыырыгар бэлэмнэммитэ. Лоп курдук алта буолуута кыччаан хаалар.
Хас да күнү быһа Вика дьиэтигэр атын киһи олохсуйбутун сэрэйбэтэҕэ. Утуйарыгар эрэ кэлэр буолан, дьиэтигэр туох эмит уларыта тутуллубут да буоллаҕына, бэйэм хамсаттым ини диэн аахайбат этэ.

Төһө өр саһа сылдьыай, Кока баарын биллэрэргэ санаммыта. Биир сарсыарда тумбатыгар турар чаһы үрдүгэр кыыс уһуктарын кэтэһэ олорбута. Кыыс уһуктаат чаһытын көрөр идэлээҕэ, дьэ доҕоор, уутун быыһыгар унаарыйан көрбүтэ – чаһытын үрдүгэр кыра киһи олорор! Итэҕэйбэччэ буолан хараҕын нухарыммыта – киһитэ “пирибиэт!” диэн саҥарбата дуо! Арт-татай, иэхэйбин-чуохайбын, кыыс барахсан кутталыттан ол-бу араас маат-куут тылы барытын кута-кута, таҥаһын да ситэри таҥныбакка таһырдьа ыстаммыта. Сотору буолаат, ыаллыы олорор дьону уһугуннартаан киллэртээбит этэ, биир дьээдьэ бита туппутунан үөмэ-үөмэ хоһу өҥөйбүтэ. Кока онно чөрөйөн олорор үһү, суох бөҕө буоллаҕа, тумба анныгар саспыта.

Ситигирдик бастакы билсиһиилэрэ сатамматаҕа. Киэһэ кыыс кэлэн дьиэтин бүтүннүү дихлофоһунан ыстаран баран, атын сиргэ хоно барбыта быһыылааҕа. Төһө да тумнастан төбөтө ыарыйдар, Кока өлөн-сүтэн хаалбатаҕа.

Иккистээн “пирибиэт!” дииригэр кыыс улахан араллааны таһаарбатаҕа эрээри, син биир да маат-куут буолан түргэнник атахха биллэрбитэ. Аны таҥараһыты, айыы эмчиттэрин аҕалтарбыта. Биирэ ландыш буруотунан, иккиһэ сэппэрээк буруотунан тумнара сатаабыттара даҕаны, син биир туһалаабатаҕа. Хата, сахалыы эмчитэ: “Дьиэҕит иччилэммит. Алаадьылаан аһатыҥ, кымыһынан күндүлээҥ” диэн Коканы үөрдүбүтэ.

Дьэ онтон үһүстээн билсиһэригэр кыыс арыый да уоскуйбута. Бастаан утаа итэҕэйбэккэ илиитигэр туох түбэспитинэн сабыта саайталаабыта, онтон бу кыра киһитэ кинитээҕэр буолуох ордук куттанан куотарын көрөн, тыл бырахсан кэпсэппитэ. Вика бэйэтэ соһуйбута бэрдиттэн дуу, үлэтигэр ыксыыр буолан дуу, “чэ сөп, киэһэ кэллэхпинэ ситэри кэпсэтиэхпит…” диэн тахсан барбыта. Таһырдьа тахсан баран, сол да итэҕэйбэккэ, хаарынан сырайын сайҕаммыта, иэдэһин ытыһынан таһыйбыта.

Киэһэ дьиэтигэр кэлэригэр, мааҕыан сарсыарда түһээбитим буолаарай диэн сэрэхэчийэн киирбитэ. Ханта-ан, баар буоллаҕа! Дьэ ол эрэ киэһэ ирэ-хоро кэпсэтэн, Кока бу олоҕор буолбут уларыйыытын сиһилии сэһэргээбитин кэннэ, Вика арыый да итэҕэйэ быһыытыйбыта. Ол кэпсэтэ олорон чаһы уон иккини охсоро тиийэн кэлбитин өйдөөн көрө охсон:
– Дьэ эрэ! Уон икки буолара чугаһаата, хараххын симп! – диэбитэ Кока уонна муостаҕа ыстанан түспүтэ, кыыс аатыгар эрэ сирэйин бүөлэммитэ, кырдьык, тарбаҕын быыһынан көрдөҕүнэ, бу кып-кыра киһитэ улахан киһи буола кубулуйбута. Сыгынньаҕыттан кыбыстан таҥна турдаҕына Вика эмиэ били Сергейин саныы биэрбитэ, уонна, тоҕо эрэ, санаата түһэн, ситэри сэлэһэ олоруон баҕарбатаҕа.

– Чэ утуйуом. Эн, ханна утуйааччыгыный да, онно утуйаар… – диэт Вика хоһугар киирэн хаалбыта. Дьиэтигэр киһи баарыттан куттанан хоһун аанын хатаммыта, урут кыһаллыбакка сыгынньахтанан сытар бэйэтэ таҥастыы баҕастыы суорҕанын анныгар умсубута.

Ол күнтэн ыла аны Вика олоҕо уларыйан барбыта. Тоҕо диэтэр кини дьиэтигэр кыччыыр-улаатар золушка-дьээдьэ олороро. Төһө да үлэтигэр оройунан бардар, күн былаһын тухары ол кыра киһи тугу гына сылдьара буолуой диэбит курдук санаалар буулаан ылаллара. Дьиэҕэ аһыыр-сиир, тыынар-суунар киһи баар диэн бородуукта маҕаһыыннарын өҥөйтөлүүрэ элбээбитэ, чүөчэ ааттаах буолан баран холодильнигар кутуйах ыйанан турара диэн сүрэ бэрт дии саныыра.

Вика Кокаттан, кыра кэмигэр куттаммат этэ, баҕар кыра бэйэтэ тугу гыныай диэнтэн буолуо, онтон уон икки буолла даҕаны, улахан бэйэтиттэн толлорго дылы хоһугар хатанан кэбиһэрэ.

Кока мэлдьи маннык кыччыыр-улаатар эрэйи көрүөн баҕарбатаҕа. Добуочча доҕордоспуттарын кэнниттэн ол былыргы дьыллар мындааларыгар Өрөгөй ойуун кыраабытын туһунан кэпсээбитэ, уонна, ким эмит кинини таптаатаҕына бу кыччыыр-улаатар дьиктитэ-дьиибэтэ тохтуохтааҕын эппитэ.

Вика бу кыракый табаарыһыгар көмөлөһөргө соруммута. Күнүстэри куораты кэрийэр киһи, уолга кулууптарга сылдьыан сөптөөх таҥастары атыылаһан биэрбитэ, күүлэйдииригэр харчы бэрсибитэ. Уол түүн улаатан баран, такси сакаастаан кулууптарга ойоро. Хаста да кырынан баран, туһата суох эбит диэн аккаастаммыта. Ханнык да кыыһы түүн көрсөөт, таптатар курдук абылыыр, угуттуур кыаҕа суох эбит этэ, тоҕо диэтэр кыргыттар кулуупка тапталларын көрдүү буолбакка, сынньана уонна аралдьыйа кэлэллэрэ. Кока туһата суохха босхо эрэ кэлэр диэн Вика харчытын матайдыырыттан кыбыстан тохтообута.

Хайдах, тугу оҥорон дуу, тугу үлэлээн дуу харчы өлөрөбүн диэн толкуйдарга түһэ сылдьар күннэригэр, арай биирдэ Вика ытаан-соҥоон кэлбитэ. Туох буолбутун ыйыппытыгар, сыана үлүгэригэр оҥорторбут шеллактаах тыҥыраҕа таҥас бэрийэ сылдьан хоҥнон хаалбытыттан ытаабытын кэпсээбитэ. “Тохтоо, уоскуй, биллибэт курдук кырааскалаан биэриэм” – диэбитэ, уонна кыыс мунньубут лаактарын булкуйан киниэхэ альбом илииһэ саҕа буолар тыҥырахха наһаа да астык уруһуй түһэрбитэ.
– Да, олох талаан эбиккин дии! – диэбитэ Вика.
– Суох, ити кыра буоламмын уруһуйдуурбар чэпчэки, – диэбитэ Кока. Өр да өр бэйэлэрин көрсөн турбуттара, туох санаа өтөн киирбитин сэрэйсибит курдук иккиэн тэбис-тэҥҥэ “кырдьык даҕаны!” диэн саҥа аллайбыттара.

Онтон ылата Кокалаах Вика шеллак оҥоруутунан умсугуйбуттара. Вика куукула дьиэтин саҕа коробканы булан аҕалбыта, Кока бу дьиэ иһигэр киирэн, кимиэхэ да көстүбэккэ, клиеннар тарбахтарын уктахтарына уруһуйдаан кэбиһэр курдук оҥостуммута. Бу тэриллэрин “Три-Д-лак-принтер” диэн ааттаабыттара, ким да бу коробка иһигэр кыра киһи тыҥырахтары уруһуйдуур диэн сэрэйэн да көрбөт этилэр, биир үксүн “Уау! Аныгы олох диэн маны эттэхтэрэ!” диэн соһуйуу-өмүрүү буолан харчыларын харыһыйбакка куталлара.
Кока хамнастаах үлэһит аатын сүкпүтэ. Күнүстэри солото суох үлэлиир буолан, түүн утуйдун диэн Вика киниэхэ раскладушка атыылаһан биэрбитэ, куухунаҕа киһилии орон оҥостон утуйар буолбута. Хоноһо толору быраабын сүкпүт Кока олуһун да астыммыта.

Эрээри, тоҕо уон икки кэнниттэн, улааттаҕына, Вика сирэйдиин уларыйа түһэрин, кини диэки көрбөтүн, куттанар киһи курдук хоһугар хатанан кэбиһэрин сэрэйбэт этэ. “Сылайдым, утуйдум” – диэн куотунара. Кокаҕа чугас, кини бу өрө таҥнары кубулуйуутун билэр, баар бары кыһалҕатын өйдүүр Викаттан атын киһи суох. Таптал диэн баҕардар бу буолаарай? Кини номнуо Викаҕа кэпсээбэккэ сылдьар кистэлэҥнэммитэ. Биирдэ, ол түүҥҥү кулуупка сырыыларыттан биирдэстэригэр, холуочуйа быһыытыйбыт кыыстыын билсибитэ. Баҕарбытын барытын атыылаһан испитин иһин, кыыс уолга сыбана түспүтэ. Үс чаас буоларын саҕана, кыыс итирэ иликпинэ дьиэбэр барыахха диэн үөрдүбүтэ. Кока хантан билиэй, миигин таптыы көрөн ыҥырда дии санаатаҕа. Дьиэтигэр тиийиэхтэрин тухары сыллаһартан-уураһартан ордубатахтара, оронноругар да тиийбэккэ, дьиэ аанын аһаат даҕаны тута муостаҕа таҕылларын ханнара сыспыттара. Баҕар, Кока аһара сэмэй буолан дуу, эбэтэр симигэ бэрдиттэн дуу, кыыстан бастаан “эн миигин таптаатыҥ дуо?” диэн ыйыппыта. Кыыс холуочуйбут харахтара төкүнүччү эргийэ-эргийэ, үөннээх-үөннээхтик “Оо да, мин эйигин олус күүскэ таптаан кэбистим, мин эйигин олус баҕардым!” диэбитэ, таҥаһын сыбыдахтыы сатаабыта. “Тохтоо, уоскуй! Эн миигин чахчы таптыыр буоллаххына, бастакы сибидээнньэҕэ хоонньоһуо суохха…” диэбитэ. Кыыс бэрт дьиибэтик күлэн саһыгыраабыта, уонна муостаҕа сытардыы оҥостунаат, тута мунна хаһыҥыраан барбыта. Бүттэхпит. Уол кыыһы оронугар көһөрөн баран Викатыгар төҥнүбүтэ. Чахчы таптаабыт буоллаҕына алта чаас саҕана кыччыа суохтаахпын дии саныыра, оччоҕо биирдэ Викаҕа кэпсиэхтээҕэ. Эрээри, ол кыыс сымыйалаабыт этэ. Түүҥҥү сырыыларыттан биирдэстэригэр эмиэ ол кыыһы көрсүбүтэ ээ, ол түгэҥҥэ номнуо атын эр киһиэхэ сөрөнө сылдьара, Коканы аатын да, хаһан көрсө сылдьыбыттарын да өйдөөбөт этэ.

Тоҕо бу мүлчүргэннээх сырыытын Викаҕа кэпсээбэтэҕэй? Сөпкө таайдыгыт, кини Виканы сөбүлүүр этэ. Төһө да арыт ардыгар хотун хаанын киллэрэн тоҥуйдук сыһыаннастар, Вика барахсан кыра бэйэтин көрөр-истэр, иитэр-харайар, кистэлэҥин кимиэхэ да арыйан биэрбэт эрэбиллээх кыыс этэ. Бэйэ-бэйэҕэ эрэнсииттэн саҕалаан, кыратык да сөбүлүү көрсөр буоллахтарына хайаан да таптал кыыма саҕыллыахтаах этэ. Ол иһин кыыс сүрэҕин сүүйэн ылар соруктанан хас да күннээх болҕомтону тардыах айылаах былаан оҥостубута. Хата тиийбэтин-түгэммэтин били үүрүллүбүт маҕаһыыныттан атыылаһар кыахтаах харчыламмыта дии.

Онтон Вика аны хаһан да таптыа суох буолбут кэриэс тылын дьэ өйдөөн кэлэр кэмнэрэ үүммүттэрэ. Эрээри, тоҕо эрэ, дьоллоох этэ. Дьоллоох этэ кини, дьиэтигэр хоноһо баарыттан. Дьоллоох этэ кини, кырдьыгынан эттэххэ, киниттэн тутулуктаах биир эр киһи баарыттан. Эр киһи дии санаатаҕына кыбыстар да, долгуйар да быһыылаах, уонна да эр киһи буолбатах дии, дьиэтээҕи кыыл диир эмиэ сүрэ бэрт, оҕо диэҕи сатаммат курдук, быһата – кыра киһи. Бу дьиэтигэр кыра киһилэниэҕиттэн дьоҥҥо-сэргэҕэ биллэрдик сымнаабыт, налыйбыт-уоскуйбут этэ. Чугас дьүөгэлэрэ хам-түм көрсөн ааһаллара, бастаан кинилэр бэлиэтии көрбүттэрэ. “Эр киһилэммит” диэн үтэн-анньан ыйыталаһан көрбүттэрэ да, Вика “суох” диэтэҕинэ тугу да иэҕэн ылан билиннэрбэттэрин билэллэрэ. Ол иһин соһуччу ыалдьыттыы кэлбиттэрэ.

– Хайыа, эр киһи куурката баар дуу? – диэн дьүөгэлэрэ киирдэ киирээт буруйдааҕы туппут курдук өрө аймана түспүттэрэ…
– О, сах саҕаттан турар куурка дуо, инньэ Сэргиэй үүрүллэрин саҕана хаалларбытын айыыта турар ээ, — диэн өй булан сымыйалыы охсубута. Ити дьиҥэр Кокаҕа атыылаһыллыбыт куртка этэ.
– Арба даҕаны, раскладушка атыылаһа сылдьар диэбиттэрэ дии, хоноһо хоннордуҥ дуо? – диэн аны иэйэ-хаайа туттулар.
– Хоннорон, биир атыыһыт кыыһым дьиэтигэр потоп буолан, өрөмүөннэниэр дылы диэн олордо сылдьыбыттаахпын, — Вика хас биирдии ыйытыыга хоруйа бэлэмэ.

Арай аһыыр остуолун үрдүгэр куукула дьиэтэ турарыттан Вика тутулларым буолуо диэн уолуйбута. Дьүөгэлэрэ ону көрөн баран “бу кыыс бырахтарбыт быһыылаах” диэбит курдук бэйэ-бэйэлэрин көрсөн кэбиспиттэрэ, сонньуйан ыйыта да сорумматахтара. Торт илдьэ кэлбиттэрин сии-сии киэһэ хойукка дылы сэлэһэ олорбуттара. Ол тухары тугу эмэ “чүөчэбэйи”, кыргыттар бэйэлэрин эрэ ыккардыларыгар сэкириэттэһэллэрин кэпсэтээри гыннахтарына Вика туос мааска биэрэн тохтотон кэбиһэрэ, кэпсэтиини атын хайысхаҕа көһөрөн кэбиһэрэ. Дьүөгэлэрэ куоракка баар кэргэнэ суох урбаанньыттары барыларын кэриэтэ Викаҕа сыҥалыы сатыыллара. Ол олорон уон икки буолара тиийэн кэлбитин билбэккэ да хаалбыттара. Көрдүм эрэ көрбөтүм диэбиккэ дылы, Вика бэрт соһумардык: “Чэ кыргыттар, утуйар кэмим кэллэ, тарҕаһа охсуҥ!” диэт кыргыттарын илиилэриттэн кэриэтэ иһити-хомуоһу былдьаан ыла-ыла аан диэки сыҕайталаабыта. “Бу кыыс бырахтарбыт быһыылаах” диир санааларын толору дакаастаабыта. Бүтэһигэр биирдэстэрэ: “Кыыс Сэргиэйгин ол да таптыыр буолаҥҥын бырахтаран эрэҕин быһыылаах” диэбитэ.

Дьүөгэлэрэ кэлэн барбыттарын кэннэ, ытыыр былаастаах хоһугар ыстаммыта. Кока номнуо улаатан, таҥаһын таҥнан кыыс ааныгар кэлбитэ. “Пирибиэт Вика! Ханнык Сэргиэйи кэпсэтэллэрий ити?” диэн ыйыппыта. Бастаан утаа билэ сатаама диэн үөгүлээбитэ, онтон Кока аан кэннигэр өйөнөн олорон кэтэһэрин иһин, тиийэн аан биир кэтэҕэр олорунан баран, барытын сиһилии кэпсээбитэ…

“… Кэмсинэбин ээ… Билиҥҥэ диэри, чахчы, Сэргиэйи таптыыбын быһыылаах, ону хайдах да уларыта туппаппын. Эмиэ да абааһы көрөбүн, эр киһи буолан баран, таптыыра эбитэ буоллар, үүрбүтүм да үрдүнэн эргиллиэхтээх этэ буоллаҕа, кини хаамысканы ууга бырахпыттыы саатар эрэ сүппүтэ… Уларыйыа, өйдөнүө, дьиҥнээх эр киһи оруолун сүгүө дии санаатаҕым дии…”

Кока били былаана эрэ, туоҕа эрэ, ити кэпсээн кини сүрэҕин сыппах быһаҕынан аалардыы иһиллибитэ, ол да үрдүнэн, туттунан олорон, киһи эрэ буоллар бэрт сиэрдээхтик анаара олорбута:
“О, билиҥҥи үйэҕэ эр киһи наһаа да бытархай санааламмыт. Мин бу иннинэ тугу гыммыппын билбэппин, өйдөөбөппүн эрээри, үчүгэй олохтон ойуун кырыыһыгар түбэспэтэҕим кырдьык. Тоҕо эрэ, санаабар, бэлэмҥэ үөрэнэн баран, кими эрэ балыйа, албынныы сылдьыбыт курдукпун. Кыра буолан кубулуйарым кыра ычалаахпыттан, улахаҥҥа, сырдыкка уонна үтүөҕэ таласпатахпыттан дуу диэх айылаах… О, билигин мэлдьи улахаммынан сылдьарым буоллар, олохпун саҥаттан тосту уларытыам этэ! Аан бастакынан, эн бу эдэр кыыс олоххун оҥосторгор мэһэйдиир бэйэм көһөн тахсыаҕым…”

Кока тугу эрэ сыыһа саҥардым быһыылаах диэн тохтоон хаалбыта, Вика ойон туран оронугар хаамар тыаһа иһиллибитэ. Эр дьон наһаа да куруубайдар! Бу кыра бэйэлээх махтаныан оннугар, улааттар эрэ миигиттэн тэскилиирин ырыҥалыыр буолбаат! Тоҕо да бары куотар адьынаттаахтарый, мин тугум итэҕэһий дии-дии сыттыгын ыбылы инчэтиэр дылы тыас-уус таһаарбакка ытыы хаалбыта.

(салгыыта бэчээттэниэ)

Анатолий Кириллин – Tolicus

хаартыска интернеттэн

2-с чааһа манна

 

1
0

Сайт матырыйаалларын ааптар көҥүлэ суох ылар бобуллар.

Ваш e-mail не будет опубликован.

три + 2 =